Migrena menstruacyjna: Gdy cykl dyktuje ból
Dla ponad połowy kobiet borykających się z migreną, kalendarzyk cyklu miesiączkowego staje się najważniejszym narzędziem diagnostycznym. Związek między hormonami płciowymi a bólami głowy jest znany od starożytności (Hipokrates opisał pierwszy przypadek w 400 r. p.n.e.), ale dopiero współczesna endokrynologia pozwoliła nam zrozumieć, dlaczego tak się dzieje.
Migrena menstruacyjna (MM) to nie jest po prostu ból głowy, który “akurat” przytrafia się w trakcie okresu. To specyficzna, biochemiczna reakcja mózgu na fluktuacje hormonalne, charakteryzująca się unikalnym przebiegiem i wymagająca dedykowanego podejścia terapeutycznego.
Mechanizm: Hipoteza Wycofania Estrogenu
Sercem problemu jest estradiol – najsilniejszy z estrogenów. Hormon ten działa na mózg wielokierunkowo:
- Modulacja Bólu: Wpływa na jądra czuciowe w pniu mózgu, działając jak naturalny środek przeciwbólowy.
- Serotonina: Stymuluje produkcję serotoniny (hormonu szczęścia) i zwiększa liczbę jej receptorów.
- Wazoprotekcja: Wpływa na napięcie naczyń krwionośnych.
W typowym 28-dniowym cyklu, poziom estrogenu rośnie w pierwszej fazie, osiągając szczyt podczas owulacji. Następnie utrzymuje się na wysokim poziomie, by gwałtownie spaść w fazie lutealnej, tuż przed krwawieniem. Badania dr. Somerville’a z lat 70. XX wieku udowodniły, że to nie “niski poziom” estrogenu, ale jego gwałtowny spadek (withdrawal) jest “spustem” odpalającym atak migreny. Mózg tracąc swoją ochronną tarczę estrogenową, wpada w stan nadreaktywności.
Typy Migreny Hormonalnej
Wyróżniamy dwie główne kategorie, zdefiniowane przez International Headache Society (IHS):
1. Czysta Migrena Menstruacyjna (PMM)
- Definicja: Ataki występują wyłącznie w oknie okołomiesiączkowym (od 2 dni przed do 3 dni po początku krwawienia) w co najmniej 2 z 3 cykli. W pozostałe dni miesiąca kobieta jest całkowicie wolna od migreny.
- Występowanie: Rzadka, dotyczy około 10-14% migreniczek.
2. Migrena Związana z Miesiączką (MRM)
- Definicja: Pacjentka ma ataki w trakcie miesiączki, ale również w innych momentach cyklu (np. podczas owulacji, ze stresu, zmiany pogody).
- Występowanie: Znacznie częstsza, dotyczy ponad 50% kobiet z migreną.
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne? Ponieważ ataki miesiączkowe są statystycznie cięższe, trwają dłużej (często 2-3 dni), częściej nawracają i – co najgorsze – są bardziej oporne na leczenie doraźne.
Strategie Leczenia
Leczenie MM wymaga strategii wyprzedzającej.
Profilaktyka Krótkoterminowa (“Mini-profilaktyka”)
Stosowana u kobiet z regularnymi cyklami. Polega na przyjmowaniu leków w okresie okołomiesiączkowym, zanim ból się pojawi.
- Tryptany Długodziałające: Frowatryptan (okres półtrwania 26h!) lub naratryptan przyjmowane 2 razy dziennie przez 5-6 dni (zaczynając 2 dni przed spodziewanym okresem). Pozwala to “przykryć” okres ryzyka stałym poziomem leku we krwi.
- NLPZ: Naproksen w dawkach 500mg dwa razy dziennie w tym samym oknie czasowym.
Terapia Hormonalna
Skoro przyczyną jest spadek estrogenu, logicznym rozwiązaniem jest jego suplementacja.
- Estrogen “przezskórny”: Plastry lub żele z estradiolem stosowane w tygodniu miesiączki. “Wygładzają” one spadek hormonu, czyniąc go mniej drastycznym dla mózgu.
- Antykoncepcja Ciągła: W przypadku stosowania pigułek dwuskładnikowych, pacjentki z MM często otrzymują zalecenie pomijania tabletek placebo (lub przerw) i przyjmowania hormonów w trybie ciągłym (np. przez 3-4 opakowania). Brak krwawienia z odstawienia = brak spadku estrogenu = brak migreny.
Ciąża i Menopauza: Horyzonty Zmian
Ciąża: Dla 60-70% migreniczek ciąża (szczególnie II i III trymestr) to czas “wakacji od migreny”. Powód? Stabilnie rosnący, bardzo wysoki poziom estrogenu bez gwałtownych spadków. Niestety, po porodzie (gdy poziom hormonów pikuje w dół) następuje często gwałtowny nawrót ataków.
Perimenopauza: Okres poprzedzający menopauzę to czas chaosu hormonalnego. Nieregularne cykle i nieprzewidywalne skoki estrogenu sprawiają, że migrena w tym okresie często się nasila (tzw. “ostatni zryw”).
Postmenopauza: Gdy jajniki ostatecznie wygasają, a poziom hormonów stabilizuje się na niskim poziomie, migrena często łagodnieje lub ustępuje całkowicie. Jest to światełko w tunelu dla wielu pacjentek.
Rola Magnezu
Nie można pominąć roli magnezu. Jego poziom wewnątrzkomórkowy spada w drugiej fazie cyklu. Suplementacja magnezem (cytrynian, glicynian) w dawce 400-600mg dziennie jest udowodnioną, bezpieczną metodą wspierającą, szczególnie w łagodzeniu objawów PMS towarzyszących migrenie.
Bibliografia
- MacGregor EA. Menstrual migraine: Therepeutic approaches. Ther Adv Neurol Disord. 2009.
- Vetvik KG, MacGregor EA. Sex differences in the epidemiology, clinical features, and pathophysiology of migraine. Lancet Neurol. 2017.
- Tepper SJ. Menstrual-related migraine: biologic epidemiology, pathophysiology, and management. Headache. 2008.
- Calhoun A. Hormonal Contraceptives and Migraine With Aura. Headache. 2018.
